مصاحبه و ارزیابی روانپزشکی کودک
مصاحبه ارزیابی روانپزشکی کودک باید شامل شرح دلیل ارجاع، عملکرد قبلی و فعلی کودک، و نتایج آزمونهای به عمل آمده باشد.
مشخصات کلی:
بالینگر باید برای فهم مشکلات بالینی نیازمند ارزیابی، ابتدا بیمار را بشناسد و مجموع خانوادگی پیرامون کودک را نیز بخاطر بسپارد. بالینگر همچنین باید به منبع ارجاع توجه کند (یعنی خانواده، کودک، مدرسه یا نهادهای دیگر) چون این موضوع در نگرش خانواده نسبت به ارزیابی تاثیر می گذارد.
بالاخره بسیاری از منابع اطلاع دهنده در ارزیابی کودک نقش دارند و شناخت هر یک از آنها در کسب بینش نسبت به عملکرد کودک در زمینه های مختلف حائز اهمیت است.
شرح حال
سابقه یا شرح حال جامع شامل اطلاعاتی در مورد عملکرد فعلی و قبلی کودک بر اساس گزارش های والدین در مصاحبه های سازمان یافته و گزارش معلمین و درمانگران و روانپزشکان و پزشکان داخلی قبلی است.
شکایت عمده، سابقه ی بیماری فعلی و سابقه ی رشد کودک معمولاً هم از کودک و هم از والدین کسب می شود. به طور طبیعی کودک وضعیت موجود را بر طبق سطح رشد خود بیان می کند.
سابقه رشد کودک به نحو دقیق تری از والدین اخذ می شود. سوابق طبی و روانپزشکی، و یافته های معاینه جسمی فعلی و سوابق واکسیناسیون غالباً از متخصصین کودکان و روانپزشکانی اخذ می شود که سابقاً کودک را درمان کرده اند. گزارش خود کودک در زمینه وضع فعلی روابط با همسالان، سازگاری با مدرسه و عملکرد خانواده کمک کننده است.
نوجوانان بهترین منبع اطلاعات مربوط به آگاهی از روشهای بی خطر جنسی، مصرف الکل یا دارو و افکار خودکشی هستند. بهتر است سوابق روانپزشکی و اجتماعی به بهترین صورت از والدین کسب می شود.
معاینه وضعیت روانی
توصیف مفصل عملکرد روانی فعلی کودک از طریق مشاهده و پرسش های اختصاصی انجام می شود.
ظاهر جسمانی: معاینه کننده باید به قد و قواره، آراستگی، وضعیت تغذیه، وجود خونمردگی، ابعاد سر، علایم جسمی اضطراب، حالات چهره و ادا و اطوار کودک توجه کرده، و آنها را یادداشت کند.
تعامل والد_کودک: معاینه کننده می تواند در اتاق انتظار و پیش از شروع مصاحبه و نیز در جریان جلسه خانوادگی تعاملات موجود بین والدین و کودک را مشاهده کند. نحوه ی مکالمه والدین و کودک و حالت هیجانی آنها حائز اهمیت است.
جدایی و پیوستن دوباره: معاینه کننده باید به نحوه واکنش کودک به جدا شدن از پدر یا مادر برای مصاحبه انفرادی و رفتار او هنگام پیوستن دوباره توجه کند. فقدان عاطفه موقع جدا شدن یا پیوستن دوباره و یا ناراحتی شدید موقع جدا شدن یا پیوستن دوباره ممکن است حاکی از وجود مشکلاتی در روابط والد_کودک یا سایر اختلالات روانپزشکی باشد.
وقوف به زمان، مکان و اشخاص: اختلال در جهت یابی(orientation) ممکن است بازتاب آسیب عضوی، هوش پائین یا اختلال تفکر باشد. با این حال سن کودک باید در نظر گرفته شود زیرا انتظار نمی رود بچه های خیلی کوچک تاریخ، سایر اطلاعات زمانی یا نام مکان مصاحبه را بدانند.
تکلم و زبان: معاینه کننده باید به وجود سطحی از تکلم و فراگیری زبان، متناسب با سن کودک توجه کند. تفاوت مشهود بین کاربرد زبان بیانی و زبان دریافتی باید مورد توجه قرار گیرد. معاینه کننده همچنین باید به سرعت تکلم، ریتم، تاخیر در پاسخ دادن، خود انگیزی در تکلم، آهنگ کلام، تلفط کلمات و وزن شناسی گفتار (prosody) توجه کند. پژواک کلام، عبارات قالبی تکراری و زبان دستوری غیر معمول یافته های روانپزشکی مهمی هستند.
کودکانی که تا سن 18 ماهگی از به کار بردن کلمات ناتوان هستند و آنهایی که تا سن 5/2 تا 3 سالگی نمی توانند عبارت به کار ببرند اما سابقه غان وغون کردن طبیعی و پاسخدهی مناسب به اشارات غیر کلامی دارند احتمالاً رشد طبیعی دارند. معاینه کننده باید نقش احتمالی نقصان شنوایی را در اختلال زبان و تکلم در نظر بگیرد.
خلق: چهره ی غمگین کودک، فقدان لبخند متناسب، گریه، اضطراب، سرخوشی و خشم و نیز بیان کلامی احساسات شاخص های معتبر خلق هستند. حرکات پایدار در بازی و تخیل نیز بازتاب خلق کودک است.
عاطفه: معاینه کننده باید به طیف بیان هیجانی، تناسب عاطفه یا محتوای تفکر، توان عبور آرام از یک عاطفه به عاطفه ای دیگر و تغییرات ناگهانی و بی ثباتی هیجانی توجه کند.
فرآیند و محتوای تفکر: در ارزیابی اختلال تفکر در کودک، بالینگر همواره باید آنچه را که از نظر رشد با توجه به سن کودک انتظار می رود و آنچه برای هر گروه سنی انحراف تلقی می شود در نظر بگیرد. در ارزیابی شکل تفکر به شل شدن تداعی ها، تفکر سحرآمیز افراطی، درجا ماندگی، پژواک کلام، توانایی کودک برای تفکیک واقعیت و تخیل، انسجام جمله و توانایی استدلال منطقی توجه می شود.
در کودکان که قادر به درک مفهوم خودکشی بوده و از نظر رشد کلامی بتوانند سوالات مربوط به آن را بفهمند، افکار انتحاری همواره بخشی از معاینه وضعیت روانی است. کودکان 4 ساله به بالا که از هوش متوسطی برخوردارند فهمی نسبی از آنچه واقعی است و آنچه خیالی است، دارند و می توان از آنها در مورد افکار خودکشی سوال کرد، هر چند مفهوم جدی پایدار مرگ ممکن است تا سالها وجود نداشته باشد.
افکار پرخاشگرانه و عقاید دیگر کشی در اینجا ارزیابی می شود. اختلالات ادراکی نظیر توهمات نیز مورد ارزیابی واقع می شود. بچه های خیلی کوچک معمولاً گستره توجه کوتاهی دارند و ممکن است بی آنکه پرش افکار علامتدار داشته باشند موضوع صحبت را بطور ناگهانی تغییر دهند. در بچه های خیلی کوچک توهمات گذرای بینایی و شنوایی لزوماً به معنای بیماری های سایکوتیک عمده نیست ولی بررسی های بیشتر را ایجاب می کند.
ارتباط اجتماعی: معاینه کننده متناسب بودن واکنش کودک نسبت به مصاحبه گر، میزان کلی مهارت های اجتماعی، تماس چشمی، میزان انس یا پس کشیدن در فرآیند مصاحبه را ارزیابی می کند. رفتار بسیار دوستانه و مانوس ممکن است به همان اندازه واکنش های انزوایی و پس کشیدن مساله ساز باشد. معاینه کننده عزت نفس کودک، زمینه های اعتماد کلی و اختصاصی و موفقیت در روابط با خانواده و همسالان را ارزیابی می کند.
رفتار حرکتی: این بخش از معاینه وضعیت روانی شامل مشاهده میزان فعالیت کودک، توانایی توجه به تکالیف مناسب سطح رشد و انجام آنها، هماهنگی حرکتی، حرکات غیر ارادی، لرزش ها، تحرک بیش از حد و هر نوع عدم تقارن موضعی حرکت عضلانی است.
شناخت: معاینه کننده عملکرد هوشی، توانایی های حل مسئله و حافظه ی کودک را ارزیابی می کند. سطح تقریبی هوش کودک را می توان با توجه به اطلاعات عمومی واژگان و فهم او برآورد کرد. برای ارزیابی اختصاصی توانایی های شناختی کودک، معاینه کننده می تواند از یک آزمون استاندارد استفاده کند.
حافظه: کودکان سنین مدرسه باید بتوانند اسم سه شیء را پس از 5 دقیقه به خاطر آورند و 5 رقم با ردیف به طرف جلو و 3 رقم با ردیف برگشتی را تکرار کنند. اضطراب ممکن است در عملکرد کودک تداخل کند ولی ناتوانی آشکار در تکرار ارقام با جمع اعداد ساده ممکن است نشانگر آسیب مغزی، عقب ماندگی ذهنی یا ناتوانی های یادگیری باشد.
قضاوت و بینش: نظر کودک در مورد مسائل، واکنش او نسبت به آنها و راه حل های بالقوه پیشنهادی او می تواند نمای خوبی از قضاوت و بینش کودک به بالینگر عرضه کند. به علاوه فهم کودک از آنچه واقعاً می تواند برای کمک به حل مسئله انجام دهد و آنچه بالینگر می تواند انجام دهد به ارزیابی قضاوت کودک کمک می کند.
به روانشناس و درمانگر کودک و نوجوان توصیه می شود زمان مناسبی را برای مصاحبه در نظر بگیرد و همچنین انجام مصاحبه به دور از عجله و با صبوری انجام شود. بهتر است به والدین کودک هم توصیه شود که با دقت به سوالات درمانگر توجه کنند و پاسخ درستی را ارئه دهند. ارتباط صمیمانه بین درمانگر و کودک و نوجوان بسیار کمک کننده خواهد بود که به نتایج درستتری دست پیدا کنید.
مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان
