اختلال استرس پس از آسیب واکنش شایعی است که انسان ها در مقابل رویدادهای بسیار استرس زا یا آسیب زا از خود نشان می دهند.رویدادهای متفاوتی می توانند منجر به این اختلال شوند، مثلاً حوادث اتومبیل، مورد تهاجم قرار گرفتن یا قربانی جنایت دیگری شدن، مورد تجاوز جسمی یا جنسی قرار گرفتن، جان به در بردن از یک مصیبت مانند سیل یا انفجار، یا شاهد مرگ دیگری بودن.
استرس پس از سانحه پاسخ طبیعی و همگانی افراد است که در معرض بلایا قرار می گیرند. این واکنش ها در کودکان و بزرگسالان مشابه می باشد و نتیجه ی طبیعی رویارویی با تجارب تهدید کننده ی زندگی می باشد.خاطره ی حادثه ی آسیب زا آن قدر قوی است که حریم ناخودآگاه ذهن وارد می شود و واکنش طبیعی فرد، سعی در خارج ساختن ای خاطره از ذهن و اجتناب از یاد آوری آن می باشد. گرچه این حالت ممکن است در کوتاه مدت تسکین موقتی فراهم کند، اما در دراز مدت وضعیت را بدتر می کند، زیرا از پردازش کامل خاطرات ترسناک جلوگیری می کند. اختلال استرس پس از سانحه ممکن است زمینه ساز برخی از مشکلات مانند اضطراب، ترس، کابوس، گوشه گیری، گریه، بدخلقی و مشکلات مشابه گردد.
افراد مبتلا به این اختلال سه نوع علامت اساسی نشان می دهند:
۱_ تجربه ی مجدد خاطره ی دردناک، این تجربه شامل خاطراتی می شود که به نظر می رسد خارج از کنترل هستند، کابوس های شبانه و فلاش بک هایی مانند تجدید شدن خاطره به صورت بسیار زنده و روشن که به فرد مبتلا این احساس را می دهند که گویی آن رویداد را دوباره از اول تجربه می کند. وقتی که فرد مبتلا چیزی میبیند یا می شنود که او را به یاد آن حادثه می اندازد، خاطرات دردناک وی دوباره زنده می شود.
۲_ اجتناب از یاد آوری اتفاق ناراحت کننده ای مه روی داده است، این افراد سعی می کنند درباره ی حادثه فکر نکنند و از افراد، اماکن یا چیزهایی که خاطراتشان را زنده کند نیز دوری می کنند. آن ها اغلب نسبت به سایرین، احساس یا عاطفه این دارند یا احساس جدایی و دوری از دیگران می کنند. برخی برای تسکین درد یا ناراحتی شأن به الکل یا مواد مخدر پناه می برند.
۳_علایم تنش جسمانی، این علایم شامل اشکال در به خواب رفتن، تحریک پذیری یا خشم در بیشتر اوقات، اشکال در تمرکز و احساس تنش یا گارد گرفتن در مقابل دیگران می شود.برای جلوگیری از مزمن شدن این علایم و سرعت بخشیدن به روند بهبودی، کمک کردن به این گروه از کودکان و نوجوانان در اسرع وقت ضرورت دارد.
علایم شایع اختلال پس از آسیب در کودکان
۱_رفتارهای واپس گرایانه (انجام رفتارهای مربوط به بچه های کوچک تر) : انگشت مکیدن، عدم کنترل ادرار، اشکال در جدا شدن از والدین.
۲_ترس از هر چه که می تواند به فاجعه ربط داشته باشد (باران، رعد برق، باد و..)
اشکال در خواب،کابوس
فقدان ابراز هیجانی
ظاهر غمگین و افسرده، گریه کردن.
آرام و گوشه گیر بودن (به طور غیر معمول)
بی تفاوتی، بی علاقگی به آن چه که قبلاً مورد علاقه بوده است.
شکایت از سر درد، دل درد و سایر علایم بیماری.
خشونت، پرخاشگری، سرپیچی، خرابکاری و دزدی.
انفجار خشم، تحریک پذیری، تغییرات ناگهانی در خلق و خو.
حواس پرتی، ضعف تمرکز، اشکال در توجه، بی قراری و خیال پردازی.
خستگی، چرت زدن در کلاس.
افت تحصیلی.
تغییر در روابط با همسالان.
احساس اضطراب، ترس و نگرانی در مورد سلامتی خود و دیگران.
تحریک پذیری در برابر دوستان، معلم و حوادث.
انزوا
غیبت های مکرر.
افزایش علایم جسمانی (سردرد، دل درد، درد قفسه ی سینه)
صحبت مکرر در مورد حادثه.
افزایش حساسیت به صداها.
افکار و صحبت در مورد مرگ.
اشکال در برنامه ریزی فعالیت های کلاسی و درسی.
ترس از تکرار مجدد حادثه.
چگونه میتوانیم کمک کنیم؟
۱_احساس ایمنی در کودکان را تقویت کنید. پس از هر کلاس درباره ی حادثه بحث کنید و بحث را با تأکید بر این که در حال حاضر در شرایط امنی قرار دارند به پایان ببرید.در پایان هر کلاس یک فعالیت آرام بخش انجام دهید (مانند تنفس عمیق، انجام یک کار هنری به صورت مشترک، گرفتن دست همدیگر و خواندن یک سرود.)
۲_برای ایجاد یک جو حمایتی و مستمر در کلاس، برنامه و قوانین قابل پیش بینی را در کلاس ایجاد کنید.
۳_صحبت ها و بازی های مکرر بچه ها در مورد حادثه را گوش داده و تحمل کنید. وقت خاصی را در طی روز به صحبت و بازی در مورد حادثه اختصاص دهید ولی از بازی های ترسناک و آسیب زننده جلوگیری کنید.
۴_دانش آموزان را به صحبت در مورد احساسات، نگرانی ها، خیال پردازی ها و عدم تمرکز خود تشویق کنید. پذیرش احساسات آن ها، گوش کردن فعال، و یادآوری این که تمام این ها پس از یک چنین حادثه ای طبیعی هستند، مفید است. به بچه ها بگویید که دیگران (رییس جمهور، نیروی انتظامی، کادر پزشکی و….) به ما کمک می کنند.
۵_کودکان خرد سال زمانی مشخص و قابل پیش بینی را برای پردازش اطلاعات مربوط به حادثه اختصاص نمی دهند؛ لذا ممکن است در هر زمان و رد حین فعالیت های مختلف، سوالاتی را بپرسند که بزرگ تر ها را شوکه کند. به آرامی و با واژه های ساده به این سوالات پاسخ داده و سعی کنید کودک را به کاری که انجام می داده برگردانید.
۶_از واژه ها و اصطلاحات ساده و صریح برای توضیح آن چه مکه اتفاق افتاده استفاده کنید.برای مثال «مرگ» به جای «به خواب رفتن».
۷_بچه ها ممکن است باورهای غلطی در مورد حادثه داشته باشند. مثلاً تقصیر من بود و من کار بدی کرده بودم و…..با ملایمت کمک کنید کودک این باورها را تصحیح کند و دید واقع بینانه ای به موضوع داشته باشد.
۸_بچه ها ممکن است یک سوال را بارها و بارها بپرسند. آن ها برای درک موضوع به این تکرار نیاز دارند.
۹_انتظار انفجار خشم در بچه ها را داشته باشید. سعی کنید قبل از یک رفتار پرخاشگرانه آن ها را از موقعیت خارج کرده و آرام کنید.
۱۰_فعالیت هایی را برای بچه ها ترتیب دهید که حواس آن ها را از حادثه پرت کرده و لذت بخش باشد.
۱۱_اتتظار داشته باشید که عملکرد بچه ها تا مدتی افت کند.
۱۲_برای گفتن یا بازی کردن داستان فاجعه به بچه ها از عروسک استفاده کنید.
۱۳_بچه ها را تشویق کنید نقاشی افراد، جاها و کارهای مربوط به فاجعه را بکشند.
۱۴_در مورد فاجعه، ایفای نقش کنید. سعی کنید لباس امدادگران یا سایر افراد دست اندر کار را برای بچه ها تهیه کنید تا در بازی بپوشند.
برای درمان قطعی از روانشناس و درمانگر کودک و نوجوان باید کمک گرفته شود.
مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان