هراس، ترس غیر واقع بینانه و افراطی از یک موقعیت یا شیء خاص است.مانند ترس از حیوانات، آب، ارتفاع و ترس از فضای باز.هراس خاص (هراس ساده) به ترس بارز و مستمر از اشیا و موقعیت های محدود شده اشاره دارد. در افراد دچاره هراس رویارویی با محرک هراس آور تقریباً بلافاصله موجب بروز پاسخ اضطرابی می شود که ممکن است به صورت یک حمله ی وحشت زدگی باشد. در این حالت فرد از محرک هراس اجتناب نموده یا ممکن است با ناراحتی شدید آن را تحمل کند. کودکان امکان دارد تشخیص ندهند که ترسشان افراطی یا غیر منطقی است. واکنش های هراس، افراطی هستند و تناسبی با شرایط موقعیتی ندارند، غیر ارادی هستند، منجر به اجتناب فرد می شوند، در طول زمان تداوم یافته و به ناسازگاری فرد می انجامد.
بسیاری از کودکان در طول دوران رشد خود از یک چیز خاص یا یک وضعیت خاص می ترسند.برخی ترس ها نیز در سن معینی در آن ها شکل می گیرد مانند ترس از تاریکی یا تنها ماندن. برای آن که بدانیم این ترس ها عادی هستند یا خیر، باید بدانیم چه تاثیری بر زندگی کودکان می گذارند.وقتی ترس خارج از چارچوب رشد طبیعی ایجاد شود و فعالیت های روزانه کودک (بازی کردن، رفتن به مدرسه) را محدود کند و تفاوت او را با کودکان هم سنش بیشتر سازد، ترس غیر عادی (مرضی) تلقی می شود.
هراس های شایع دوران کودکی شامل هراس از بلندی، تاریکی، صداهای بلند مانند رد و برق، آمپول زدن (تزریق)، حشرات، سگ و سایر حیوانات کوچک هستند. هراس از مدرسه نیز در کودکان شایع است.
اجتناب، پاسخ مسلط کودکان مبتلا به هراس است. اجتناب ممکن است به صورت جیغ زدن، فریاد زدن، قشقرق به پا کردن به هنگام پیش بینی و رویارویی با محرک ترسناک بروز کند. به علاوه این کودکان نگرانند و دائماً منتظر محرک ترسناک هستند. هم چنین نشان های فیزیولوژیک همراه با احساسات وحشت زدگی (مثل ضربان قلب سریع و نفس نفس زدن) را گزارش می کنند.
کودکان مبتلا به هراس، نشانه های هراس خود را در افکار،رفتار و جسم خود نشان می دهند.به طور مثال کودکی که از گاز گرفته شدن توسط سگ می ترسد، دائماً نگران بوده و منتظر این واقعه ی ترسناک است و اضطراب خود را در قالب این جمله بیان میکند : «اگر این طور شود چه اتفاقی برای من می افتند؟» این فکر آزار دهنده موجب مشغول شدن ذهن کودک و نگرانی شدید او شده و در فعالیت های روز مره ی او اختلال ایجاد میکند. این کودک با رفتارهایی مانند گریه کردن، جیغ زدن، قشقرق به پا کردن، از مواجه شدن با محرک ترسناک دوری می کند و اگر ناچار به رویارویی با آن باشد به والدین یا بزرگ تر ها متوسل شده و به آن ها می چسباند. کودکان مبتلا به ترس مرضی علاوه بر علایم فوق، نشانه های جسمی اضطراب نظیر ضربان سریع قلب، لرزش، نفس نفس زدن و ناراحتی های معده را بروز می دهند.
هراس از حیوانات، تاریکی، حشرات، تزریق و جراحت معمولاً از ۷ سالگی شروع می شود و نقطه ی اوج آن بین سنین ۱۰ تا ۱۳ سالگی است.
چگونه می توانیم کمک کنیم؟
کودکان و نوجوانان مضطرب نمی توانند کارها، وظایف و مسولیت های خود را به خوبی همسالان خود انجام دهند در نتیجه نگران می شوند و این حالت، اعتماد به نفس آن ها را در دراز مدت کاهش می دهد.بدون تردید والدین و معلمان می توانند با توجه به عواطف آن ها و ابراز هم دلی و به کار بردن عبارت های دل گرم کننده اعتماد به نفس شان را در رویارویی با موقعیت های هراس آور تقویت کنند.( به عنوان مثال«حتما این موقعیت ترسناک به نظر می رسد اما می دانم که می توانی بر آن غلبه کنی».)
توجه به نکات زیر در نحوه ی برخورد با کودکان و نوجوانان مبتلا به ترس مرضی (هراس) به کاهش مشکلات آن ها کمک خواهد کرد:
۱_وقتی اضطراب کودک شدید است از او بخواهید چند نفس عمیق و آرام بکشد، به او اطمینان خاطر بدهید که همه ی افراد گاهی دچار این حالت می شوند و او می تواند بر اضطرابش غلبه کند، اضطرابش به زودی بر طرف خواهد شد.
۲_نگرانی کودک و نوجوان را جدی بگیرید، او را مسخره نکنید و مسأله اش را کوچک نشان ندهید.
۳_در آغوش گرفتن بعضی از کودکان که دچاره هراس می شوند به آرامش آن ها کمک میکند.
۴_ اصرار زیاد بر انجام کاری که کودک از آن می ترسد موجب وحشت، نافرمانی و عصبانیت بیش تر وی می شود، بنابراین از آن بپرهیزید.
۵_پس از آن که کودک آرام شد به او کمک کنید تا درباره شئ و یا وضعیتی که از آن می ترسد با شما صحبت کند این کار به تو کمک می کند تا در ذهن خود با ترس رو به رو شود و این نخستین قدم برای کاهش نگرانی های اوست.
در نهایت از روانشناس کودک و متخصص در این زمینه کمک بگیرید تا در روند درمان کمک کننده باشد.
مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده
مرکز مشاوره رهبان