تنبیه در فرهنگ لغت «ایجاد درد، زوال، یا رنج دادن در قبال بزه یا کار اشتباه» معنی شده است. تنبیه کردن یعنی جریمه کردن برای کار اشتباه که معمولاً بر کیفر دادن دلالت دارد تا اصلاح کردن.
تنبیه و رابطه فرزندان و والدین آسیب میرساند، به هیچ وجه باعث تشخیص خوب از بد نمیشود، والدین را قدرتمند نشان نمیدهد و هیچ چیز را اصلاح نمیکند. حالا بیایید به چند روش معمول به تنبیه نگاهی بیندازیم:
فریاد کشیدن، غرغر کردن، ترساندن و سخنرانی کردن
معمولیترین روش کنترل کودک استفاده از “صدا” است. میخواهم صحنهای را که در سوپرمارکت دیدم برایتان تشریح کنم. بعد از ظهر بود و مادری با پسر بچه ۷ سالهاش مشغول خرید بود.
مادر: سهیل! بیا این طرف نزدیک من.
سهیل: چند دقیقه صبر کن. دارم این را میبینم.
مادر: گفتم همین حالا.
سهیل: (در حالی که آرام راه میرود) باشد! من یه شیرینی را دوست دارم. میتوانم از آنها بخرم ؟
مادر: نه بگذار سر جایشان و به هیچ چیز دست نزن.
سهیل: ما در، لطفاً! تو هیچ وقت نمیگذاری من چیزی را که دوست دارم بخرم.
مادر: بله. همینطور است. آنها را بگذار سر جایشان و این کارها را نکن.
سهیل:(در حالی که ته بسته را باز میکند) اَااه ه ه.
مادر: سهیل به تو گفتم بگذار سر جایش. وقتی رفتیم خانه میتوانی شیرینی بخوری!
سهیل: بسته را روی طبقه پرتاب میکند و بسته شیرینی روی زمین میافتد.
مادر: مثل حیوانات وحشی رفتار میکنی! بس کن!
بچهها یاد میگیرند که ترساندن ها، فریاد کشیدن ها و غرغر کردن ها تو خالی هستند، در حالی که اصلاً جالب نیستند و به ندرت هم منجر به تغییر جدی رفتار میشوند. زمانی که پدر و مادر بیش از حد از صدایشان برای کنترل بچهها استفاده میکنند، بچهها در مقابل آنها “کَر” میشوند. آنها فقط چیزهایی را که دوست دارند، میشنوند. میدانید منظورم چیست؟ آنها فقط سرشان را بالا میگیرند و میگویند : «آهان، باشد.» و بعد همه چیز را فراموش میکنند.
کتک زدن
یکی از پدرانی که در کلاسهای “چگونه فرزند خود را تربیت کنیم” من حضور داشت، به نام منصور این داستان را برای من تعریف کرد:
زمانی که من سه ساله بودم و برادرم ۵ سال داشت، مادرم مرتب به دلیل رفتارهای نادرست مان ما را کتک میزد. من اغلب فرار میکردم تا تنبیه نشوم. در یکی از روزها، مادرم در حالی که پشت در اتاق ما بود میشنود که برادرم به من میگوید: «وقتی مادر میخواهد تو را بزند فرار نکن، خیلی دردآور نیست و وقتی تو را بزند همه چیز تمام میشود و مادر احساس بهتری پیدا میکند.»
منصور گفت: مادرش بعد از اینکه این حقیقت را شنید، دیگر آنها را کتک نزد. نظر برادر منصور بر واقعیتهایی تمرکز داشت که تنبیه در پی دارد:
۱. کتک هیچ تاثیری بر انضباط درونی کودک ندارد. کودک بر خود تنبیه تمرکز میکند و اصلاً به جنبه اصلاحی آن توجهی ندارد. بعد از تنبیه، کودک در اتاق خودش مینشیند که فکر کند من آدم احمقی هستم و یک درس بزرگی گرفتم و دفعه بعد درست رفتار میکنم. در عوض، کودک با خود میاندیشد: «اصلاً منصفانه نبود! او نمیفهمد! من از او متنفرم!»
۲. کتک تنبیهی برای کار نادرست و مجازاتی برای خطا شناخته میشود. به سخن دیگر، زمانی که کتک میخورید، مجازات شدهاید. کتک خوردن به کودک اجازه میدهد تا وجدانش را راحت کند. احساس گناهی که به دنبال رفتار نادرست میآید اولین برانگیزاننده برای تغییر است. کتک زدن احساس گناه را دور میکند، چون کودک بهای جرمش را داده است.
۳. کتک زدن به والدین آرامش میدهد. زمانی که عصبانی میشویم، حالت جنگنده پیدا میکنیم. آدرنالین بدن بالا میرود و احساس جنگ و دعوا به ما دست میدهد. کتک این انرژی منفی را آزاد میکند و حس بهتری به ما میدهد. اما یک کتک ناچیز باعث احساس بهرهکشی شدید میشود. والدین میگویند زمانی که این حالت دست میدهد خیلی سخت است که خودمان را کنترل کنیم و برخی دیگر میگویند آنقدر عصبانی هستند که نمیفهمند با چه قدرتی کتک میزنند و وقتی جای کبودی میبینند تازه میفهمند که چقدر محکم زدهاند.
زمانی که شما خیلی عصبانی هستید، چندین گزینه دارید. اول، میتوانید اتاق را ترک کنید تا آرامتر شوید. دوم ، در حالی که شرایط را برای خودتان تکرار میکنید ۱۰ بار یا بیشتر محکم و سریع دست بزنید. میتوانید بگویید : «من خیلی عصبانی هستم. بهتر است دعوا را تمام کنیم.» (همین حالا امتحان کنید تا بفهمید که من چه میگویم). نکته مهم در این تکنیک آن است که شما میتوانید با این کار توجه کودک را جلب کنید، مقداری از عصبانیت خود را تخلیه کنید و اغلب از سیلی زدن موثرتر است.
۴. والدینی که کودکشان را کتک میزنند اغلب اولین اسلحهشان کتک زدن خواهد بود و آن را منبع نظم میپندارند. اگر به خودتان اجازه دهید که کودکتان را کتک بزنید، این عادت برای همه مشکلاتتان ایجاد خواهد شد و راه را بر مهارتهای کاربردی و موثرتر میبندید.
۵. کتک زدن رابطه سالم بین والدین و کودکان را تحت تاثیر قرار میدهد. بچهها اغلب والدینشان را به چشم یک حامی، معلم و راهنما میبینند. زمانی که یک والد یک الگو را با کتک زدن میشکند، ارتباط آسیب میبیند.
۶. کتک زدن راه موثری برای برقراری نظم نیست. کتک زدن اغلب به دلیل شوک ترس یا دردی که ایجاد میکند باعث قطع یک رفتار نادرست میشود اما بیشتر بچهها دوباره همان کار را تکرار میکنند و اغلب در همان روز!
۷. کتک زدن رفتار انسانی یا دینی نیست. میدانم که خانوادههای معتقد اصلاً به کتک زدن اعتقادی ندارند. آنها اغلب آیاتی در مذمت کتک زدن میآورند.
۸. کتک زدن یک درس به کودک میدهد. آن درس این است : وقتی نمیدانی چه کنی! بزن! یا وقتی از بقیه بزرگتری میتوانی کوچکترها را بزنی. وقتی واقعاً عصبی هستی ، میتوانی با کتک زدن خودت را تخلیه کنی. این یک امر معمول است که کودکی که همیشه کتک خورده، تمایل زیادی به خشونت داشته باشد و کودکان دیگر را بیشتر کتک بزند. کتک زدن تنها حس ترس ایجاد میکند، چون در نهایت بچهها یاد میگیرند چگونه زندگی کنند. بچههایی که مرتب کتک خوردهاند اغلب احساس تنفر دارند، عصبی هستند و اعتماد به نفس پایینی دارند.
رشوه و جایزه دادن
اگر خوب باشی، میتوانی یک شیرینی بخوری. اگر اتاقت را تمیز کنی، یک فیلم برایت میگیرم. هر چند تا نمره عالی در کارنامهات داشته باشی، در مقابلش پول میگیری. یک مشکل در رشوه و جایزه وجود دارد. هرگز کودک را در برابر دنیای واقعی قرار نمیدهد. باعث میشود کودک انتظارات نادرست داشته باشد و آنها را تا بزرگسالی همراه خود خواهد داشت. زمانی که کودک بیاموزد کارها را برای جوایز فوری که شما به او میدهید، انجام دهد، حس شگفت انگیز تکمیل یک کار را از دست میدهد؛ حس خوشحال کنندهای که عموماً بعد از اتمام کار به انسان دست میدهد. این بزرگترین مشکلی است که جایزه و رشوه در کودک ایجاد میکند. جایزه باعث میشود بچهها انگیزه درونی برای انجام کار نداشته باشند. این احساس باعث میشود ما از انجام کارهایی که پاداش فوری ندارند سر باز بزنیم. رشوه و جایزه باعث میشود تمرکز کودک بیشتر بر خود جایزه باشد تا فعالیتی که به خاطر جایزه انجام میدهد. این امر باعث میشود کودک احساس خوشایند تکمیل یک کار به خاطر انجام خود کار را از دست بدهد.
امید سخاوت کارشناس مشاوره و راهنمایی
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان