کودک یا نوجوان دچار اختلال وسواس در دام الگوهای فکری و رفتارهای تکراری گرفتار می شود. حتی با وجود این که کودک یا نوجوان می داند که افکار یا رفتارهایش بی معنی و ناراحت کننده هستند، متوقف کردن افکار و اعمال تکراری برای او سخت است. این اختلال شامل افکار، تصاویر و تکانه های تکراری، مزاحم و ناراحت کننده و رفتارهای اجباری است که فرد به طور تکراری انجام می دهد. رفتارهای اجباری ممکن است شامل شست و شو، شمارش، مرتب کردن اشیا به شکل خاص و وارسی مکرر برخی کارها باشد.
اعمال وسواسی مانند تکرار یک کار، شست و شو، مرتب مردن، نظم دهی و وارسی (بازبینی) در کودکان شایع است. کودکانی که این مشکل را دارند مرتب دستهایشان را می شویند (تشریفات شست و شو شایع ترین نشانه ی وسواس است)، برخی دیگر مرتب چیزی را می شمارند یا چیزها را باز بینی می کنند مانند بسته بودن در و پنجره ها یا قفل ها. مرتب کردن عروسک ها و اسباب بازی ها به صورتی خاص نیز در برخی کودکان مبتلا به وسواس مشاهده می شود.
کودکان و نوجوانان علاوه بر اعمال وسواسی گاهی به افکار وسواسی نیز مبتلا می شوند (مانند ترس از آلودگی، ابتلا به بیماری لاعلاج، نگرانی بیش از حد در امور مذهبی یا وجود تصاویر پرخاشگری_خشونت). در این صورت افکار مزاحم بارها و بارها در ذهن آن ها تکرار شده و کودک قادر به انجام کار دیگر یا فکر کردن به چیز دیگر نخواهد بود.
اعمال اجباری در وسواس با رفتارهای تشریفاتی که در چارچوب رشد طبیعی وجود دارد متمایز هستند. در کودکان غیر مضطرب نیز گاهی رفتارهای تشریفاتی مانند مرتب کردن عروسک ها به صورتی خاص مشاهده می شود که بی ضرر هستند اما در کودکان مضطرب اگر از این تشریفات جلوگیری شود و یا ترتیب آن ها به هم بریزد کودک پریشان و آشفته می شود.کودکی که به شدت از کثیفی یا آلودگی به میکروب می ترسد در واکنش به ترس خود مرتب دستانش را می شوید و این عمل غیر ارادی می کوشد اضطراب خود را کاهش دهد در حالی که ای رفتار وسواسی موجب نگرانی و پریشانی او شده و او را از انجام فعالیت های عادی خود باز می دارد.
چگونه می توانیم کمک کنیم؟
تحقیقات نشان می دهد که بیشتر از ۵۰ تا ۶۰ درصد کودکان مبتلا به وسواس در زندگی شخصی، اجتماعی و تحصیلی خود با مشکلاتی مواجه هستند. کودکان و نوجوانان مبتلا به وسواس وقت زیادی را صرف انجام تکالیف درسی و باز بینی مکرر آن ها می کنند، معمولاً در آزمون های چند گزینه ای با مشکل کمبود وقت مواجه هستند، قادر به دعوت کردن از دوستانش آن نیستند و از پذیرفتن دعوت آن ها امتناع می کنند، به جای کسب مهارت های لازم برای استقلال، استقلال خود را امری اضطراب انگیز و دشوار می دانند. ترک منزل برای رفتن به مدرسه برای آن ها ناراحت کننده است و از این که هم شاگردی ها از مشکلشان باخبر شوند مضطرب شده و احساس درماندگی میکنند. علاوه بر این، سایر اختلالات اضطرابی مانند هراس خاص و اضطراب جدایی اغلب با وسواس فکری و عملی همراه است و افسردگی نیز شایع ترین ویژگی همراه با این اختلال ذکر شده است.
برای کمک کردن به کودکان و نوجوانان مبتلا به وسواس همان روش ها و اصولی به کار می رود که در درمان انواع اضطراب ها بدان اشاره شد. اما توجه به این نکته ضروری است که معمولاً برطرف کردن افکار و رفتار وسواسی دشوارتر از سایر مشکلات ناشی از اضطراب است و به کمک متخصصان مختلف از جمله روان پزشکان و روان درمانگرها نیاز دارد.
در کودکان مبتلا به وسواس شدید فکری و عملی اگر برنامه های حساسیت زدایی تدریجی که توسط روان درمانگران انجام می شود با مصرف دارو های ضد افسردگی همراه باشد تاثیر بهتری خواهد داشت.
برخی کودکان ممکن است به یک دوره ی طولانی درمان با دارو نیاز داشته باشند. در سایر کودکان که به طور موقت و تحت تأثیر فشار روانی، رفتارهای وسواسی را از خود نشان می دهند، با برطرف کردن عوامل اضطراب آور و حمایت های عاطفی بیش تر می توان رفتار وسواسی را به تدریج کاهش داد. بدون تردید انجام این اقدامات بر عهده ی یک روان شناس بالینی یا مشاور متخصص است و معرفی دانش آموز به مراجع فوق ضرورت دارد.
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان
مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده