چرا کودکان گوشه گیر می شوند؟

کودکی که به طور طبیعی با همسالانش تعامل ندارد و بیش تر وقتش را به تنهایی می گذراند، از لحاظ اجتماعی، گوشه گیر شناخته می شود. کودک گوشه گیر در موقعیت های که با همسالان آشنا یا ناآشنا رو به رو می شود، از آن ها کناره گیری می کند. بنابراین، گوشه گیری اجتماعی را می توان «منزوی کردن خود از گروه همسالان» تعریف نمود.

گوشه گیری اجتماعی یکی از مشکلات مهم دوران کودکی و نوجوانی است که اغلب دیر شناخته می شود. زیرا افراد گوشه گیر برای مدرسه و اطرافیان مشکل آفرین نیستند و حتی ممکن است به عنوان افراد مؤدب و مطیع مورد تحسین و تشویق دیگران قرار گیرند و از علاقه و حمایت های عاطفی آن ها برخوردار شوند.

مطالعات طولی که کودکان گوشه گیر را در طی زمان نسبتاً طولانی مورد بررسی قرار داده است  نشان می دهد دو سوم کودکانی که از لحاظ اجتماعی گوشه گیر بوده اند در طی یک دوره ی ۲ ساله هم چنان گوشه گیر باقی مانده اند. بنابراین با توجه به پایدار بودن گوشه گیری اجتماعی در طی زمان، به نظر می رسد شناسایی و درمان به موقع این مشکل از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد.

علاوه بر این، گوشه گیری اجتماعی در دوران کودکی با احساس ناامنی، برداشت منفی از خود، وابستگی و تسلیم شدن در برابر دیگران همراه است و بروز مشکلاتی نظیر افسردگی، اضطراب، تنهایی و اعتماد به نفس پایین را در اوایل دوره ی نوجوانی و مرحله ی سنی ۱۳ تا ۱۹ سالگی پیش بینی می نماید.

کودکانی که از لحاظ اجتماعی گوشه گیر هستند به احتمال زیاد توسط همسالانشان به عنوان افرادی گوشه گیر و مضطرب در نظر گرفته می شوند و مورد علاقه ی آن ها نیستند. کودکانی که در این دوره ی سنی از جانب همسالان طرد می شوند، شکست خود را به علل درونی نسبت می دهند و خود را فردی ضعیف و بی کفایت می پندارند. این برداشت موجب می شود نسبت به برقراری ارتباط اجتماعی و تعامل با همسالان در دوره ی نوجوانی ذهنیت منفی پیدا کنند و از همسالان کناره گیری نمایند.

کودکان گوشه گیر از طرف معلمان هم به عنوان افرادی منفعل ارزیابی می شوند. پیام ها و باز خوردهای منفی که از معلمان و اطرافیان دریافت می کنند، احساس ناکارآمدی و بی کفایتی را در آن ها تقویت می کند و به مرور زمان بر عملکرد تحصیلیشان تأثیر منفی می گذارد.مطالعات نشان می دهد این کودکان بیشتر از همسالان عادی خود از مدرسه اخراج می شوند و در معرض ترک تحصیل قرار می گیرند.

پیامدهای گوشه گیری اجتماعی با توجه به جنسیت در دختران و پسران متفاوت است. در مطالعه ای که روبین و همکارانش انجام دادند، دریافتند که پسران یازده ساله ای که از نظر همسالانشان بسیار گوشه گیر توصیف شده بودند، خودشان را در مقایسه با پسران عادی، تنهاتر و دارای مهارت های اجتماعی ضعیف تر ارزیابی کردند.

در دوران بزرگسالی نیز مردان کم رو _ گوشه گیر دیرتر از افراد عادی شاغل می شوند، ازدواج می کنند و صاحب فرزند می شوند. تأخیر در یافتن شغل ثابت، خطر جدایی یا طلاق را در زندگی بزرگسالی افراد گوشه‌گیر افزایش می دهد. این تأخیر ها بیانگر مشکلات جدی در سازگاری دوران کودکی است.

نتایج تحقیقات فوق حاکی از آن است که آسیب های ناشی از گوشه گیری اجتماعی در پسران و مردان به مراتب بیش تر از دختران و زنان است و زنان کم رو _ گوشه گیر شیوه ی رفتاری بیمار گونه ای را نشان نمی دهند.

با توجه به نقش مردان در سرپرستی و حفظ استحکام خانواده، تأمین سلامت روان و سازگاری پسران در دوران کودکی ضروری به نظر می رسد.

نشانه ها 

در طبقه بندی های علمی، گوشه گیری اجتماعی یک اختلال تعریف شده در دوران کودکی نیست بلکه نشانه یا مشخصه ی اختلال های بالینی دیگری است که در دوران کودکی و بزرگسالی وجود دارد.

به عنوان مثال: 

کودکان مبتلا به مشکلات اضطرابی اغلب از لحاظ اجتماعی گوشه گیر هستند و ارتباط ضعیفی با همسالان دارند.

در کودکان مبتلا به افسردگی، علاوه بر اعتماد به نفس پایین، تنهایی، طرد شدن از جانب همسالان، گوشه گیری اجتماعی نیز دیده می شود.

در کودکان مبتلا به اختلالات روانی شدید، کم حرفی، گوشه گیری اجتماعی و عدم تمایل به داشتن روابط نزدیک مشاهده می شود.

کودکان گوشه گیر در هنگام رو به رو شدن با موقعیت های سخت، وابسته به دیگران و ترسو هستند.

شیوه های تربیتی والدین 

شیوه های فرزند پروری والدین نیز می تواند در بروز رفتار گوشه گیری اجتماعی در کودکان و نوجوانان مؤثر باشد.

پژوهش های مختلف بیانگر آن است که کودکان گوشه گیر، والدینی دارند که سعی می کنند رفتار اجتماعی فرزندشان را به طور مستقیم و با شیوه ای مقتدرانه کنترل نمایند و یا با مداخله کردن در مشکلات فردی اش او را حمایت کنند. به عنوان مثال، به کودک می گویند چه کاری انجام دهد یا چگونه عمل کند یا در مشاجره های او با دیگران دخالت می کنند.

راهنمایی و هدایت بیش از اندازه والدین، به کودک اجازه نمی دهد مشکلاتش با دیگران را به تنهایی حل کند. این کنترل ها، نه تنها استقلال کودک را محدود کرده و تو را از ارتباط و همکاری با همسالان محروم می سازد، بلکه مانع از رشد توانایی های اجتماعی و احساس کار آمدی در او می شود.

به علاوه، والدینی که صمیمیت کمی با فرزندان خود دارند، در بازی ها و فعالیت های مربوط به آن ها کم تر درگیر می شوند، سر حال و بشاش نیستند و بیش از اندازه دستور می دهند، زمینه را برای گوشه گیری فرزندان خود فراهم می سازند.

محققان هم چنین گزارش داده اند گوشه گیری اجتماعی با محافظت بیش از حد والدین ارتباط دارد. والدینی که از  فرزندان خود بسیار محافظت می کنند، رفتارهای آن ها را محدود می سازند و آن ها را به وابسته بودن به خودشان تشویق می نمایند. در این خانواده ها، کودکان به رفتارهایی مانند خطر کردن، کشف موقعیت های ناآشنا، و کسب تجربه های جدید ترغیب نمی شوند. «هیندوبارت» در تحقیق خود در سال 1993، گزارش دادند که اغلب کودکان پیش دبستانی که در مدرسه تنها هستند، توسط مادرانشان با کودکان دیگر آشنا شده و ارتباط دوستی برقرار می کنند.

عوامل فرهنگی 

یکی از عوامل مهم در شکل گیری رفتار گوشه گیری اجتماعی، فرهنگ حاکم بر جامعه است. محققان نشان داده اند که رشد رفتارهای اجتماعی مانند گوشه گیری تحت تأثیر ارزش های فرهنگی و قراردادهای اجتماعی قرار می گیرد. بزرگسالان در هر جامعه، رفتار کودکان را با توجه به هنجارها و ارزش های فرهنگی، به هنجار یا ما به هنجار در نظر می گیرند. در فرهنگ های غربی رفتار محتاط و منفعل توسط والدین و همسالان، منفی در نظر گرفته می شود و اشخاصی که اینگونه رفتارها را نشان می دهند از لحاظ اجتماعی، نارس، ترسو و وابسته توصیف می شوند. در حالی که کودکان چینی از طرف والدین به وابستگی، احتیاط و کن رویی تشویق شده و این رفتارها، مورد تأیید جامعه و همسالان قرار می گیرد و به عنوان رفتارهای کار آمد تحسین می شود.

محققان به طور پیوسته گزارش کرده اند که کودکان، نوجوانان و بزرگسالان چینی نسبت به همتایان خود در آمریکای شمالی، افرادی مضطرب تر و حساس تر هستند.

نتایج اخیر بیانگر آن است که محیط فرهنگی و ارزش های اجتماعی تأثیر متفاوتی بر درک و درمان رفتارهای محتاطانه، ترس و گوشه گیری در کودکان دارد.

چگونه می توانیم کمک کنیم؟

اغلب مشکلات روان شناختی در دوران بزرگسالی، ریشه در دوران کودکی دارد و متاسفانه عدم آگاهی یا بی توجهی والدین نسبت به علایم هشدار دهنده، موجب تداوم آن ها در سر تا سر عمر می شود. با توجه به تأثیر چشم گیر تعلیم و تربیت در دوران کودکی، معلمان، مرجع قابل اعتمادی هستند که نیازهای اساسی کودکان را می شناسند و هر گونه تغییر در رفتار، ظاهر و خلق و خوی آنها را به سرعت درک می کنند.

از آنجا که گوشه گیری اجتماعی نشانه ی وجود مشکلات پیچیده و زیربنایی در کودکان است، مشاهده ی دقیق رفتارهای دانش آموزان در موقعیت کلاسی و اوقات تفریح و شناسایی دانش آموزان مشکل دار، مهم ترین اقدامی است که انتظار می رود معلمان و مربیان انجام دهند.انوزش مهارت برقراری روابط اجتماعی به دانش آموزان در اغلب موارد به کاهش رفتار گوشه گیری کمک می کند.بسیاری از دانش آموزان به ویژه کودکان گوشه گیر با مهارت های دوست یابی و اصول برقراری ارتباط،نحوه ی صحبت کردن، تماس چشمی با فرد مقابل، طرز نشستن، توجه به عواطف دیگران و…. آشنا نیستند.

معلمان می توانند با در نظر گرفتن فعالیت های گروهی برای دانش آموزان، زمینه ای را فراهم کنند تا کودک گوشه‌گیر ارتباط و همکاری بهتری با هم کلاسی های خود داشته باشد.در صورتی که شرکت در فعالیت های گروهی با راهنمایی و تشویق معلمان همراه باشد، دانش آموزان انگیزه ی بیشتری برای شرکت در گروه پیدا می کنند و به تدریج نگرش همسالان نسبت به او تغییر خواهد کرد. این شیوه ی برخورد، اعتماد به نفس کودک گوشه‌گیر را نیز بهبود می بخشد.

تعیین مسوولیت های هر چند کوچک و جزئی برای دانش آموزان گوشه‌گیر در کلاس درس و در نظر گرفتن پاداش های مناسب برای انجام دادن صحیح کارها، اعتماد به نفس آن‌ها را تقویت می کند. به تدریج می توان فعالیت های مهم تری را به آن ها واگذار نمود.

کودکان گوشه گیر هم مانند دانش آموزان عادی توانایی ها و ویژگی های مثبت شخصیتی دارند اما غالباً این توانمندی ها را کم اهمیت و بی ارزش می دانند. معلمان می توانند نقاط قوت و ضعف دانش آموزان را در دروس و فعالیت های مختلف شناسایی کرده و با برجسته کردن قوت ها و توانایی‌های درسی و غیر درسی، به آن ها کمک کنند تا در مسیر درستی گام بردارند و احساس موفقیت نمایند. همواره به یاد داشته باشیم موفقیت، اعتماد به نفس را بالا می برد و اعتماد به نفس خوب، موجب موفقیت‌های بیشتری می شود.

 مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده

مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان