سارا یکی از دانش آموزان کلاس خانم محمدی است که در یک فعالیت کلاسی، خود را به صورت زیر وصل کرده است: ((اسم من ساراست. دوازده سال دارم و تنها فرزند خانواده هستم. نمره های من در حد متوسط است ولی ریاضی را خوب نمی فهمم. شنا را به خوبی بلدم و می توانم به بچه های کوچک تر از خودم یاد بدهم. یک سال است که به کلاس نقاشی می روم و به نظر معلمم پیشرفت خوبی داشته ام. دوستی صمیمی در مدرسه ندارم. آدم کم حرفی هستم)).
سارا شایستگی ها و ویژگی های مثبت و منفی خود را در جمله های بالا بیان کرده است. به ارزیابی یا برداشتی که او از خود، توانایی ها و ویژگی های وجودی اش دارد، اعتماد به نفس می گویند. گاهی به جای واژه ی اعتماد به نفس، واژه های مشابه آن مانند عزت نفس یا اعتماد به خود به کار برده می شود. اعتماد به نفس، اساسی ترین بخش شخصیت ماست زیرا ارزیابی هایی که ما از توانایی های خود داریم بر احساسات، رفتار و سازگاری ما در طول زندگی تاثیر می گذارد. اعتماد به نفس موجب افزایش سطح بهداشت روان و رضایتمندی اجتماعی کودکان و نوجوانان می شود. عزت نفس کلید موفقیت کودک در بزرگسالی است. در تمامی سنین احساس افراد نسبت به خودشان بر چگونگی رفتار آنها اثر می گذارد. فقدان اعتماد به نفس غالباً به ناهنجاری های رفتاری می انجامد. بیشتر ناهنجاری های رفتاری از کمبود احساس ارزشمندی کودکان ناشی می شود.
اعتماد به نفس پایین عبارت است از نگرش منفی در مورد ارزشمندی خود، ارزیابی منفی از کفایت ها و مهارت های خود، فقدان همگرایی بین خود ارزیابی ها و شاخص های عینی عملکرد، احساس منفی نسبت به خود، خودانگاره منفی.
همه ی افراد به طور نسبی دارای اعتماد به نفس هستند. بعضی، از اعتماد به نفس پایین رنج می برند و برخی دیگر، اعتماد به نفس بالا (کاذب) دارند. وضعیت ایده آل برای هر فرد هنگامی است که از اعتماد به نفس متعادلی برخوردار باشد. اعتماد به نفس یکی از مهم ترین عوامل تعدیل کننده (ضربه گیر) فشار روانی_اجتماعی است. مشکلات هیجانی و رفتاری نشانه ی آسیب پذیری های اساسی در اعتماد به نفس هستند. نقص در اعتماد به نفس به مشکلات مشهود در انگیزش، رفتار و هیجان تبدیل می گردد. وقتی افراد شناخت درستی از توانایی ها و خصوصیات خود نداشته باشند و روی ضعف های خود بیش از حد تکیه کنند، خودباوری آنها ضعیف می شود و اعتماد به نفس آنها پایین می آید. این افراد، ویژگی های مثبت و قابلیت های خود را نمی بینند یا اگر ببینند برای آنها ارزشی قایل نمی شوند. در مقابل، افرادی که اعتماد به نفس بالا (کاذب) دارند، خود را بالاتر از آن چه هستند نشان می دهند و وقتی خود را در زمینه ای ناتوان می بینند، سعی می کنند با بزرگ جلوه دادن خود، توجه و تأیید دیگران را جلب کنند.
نوجوانانی که از اعتماد به نفس پایین رنج می برند، در معرض خطر گرایش به مصرف مواد مخدر هستند زیرا مصرف این مواد نوعی خودباوری کاذب در آنها ایجاد می کند به طوری که می توانند به راحتی ابراز وجود کنند، نظر و عقیده ی خود را بیان کنند و حتی در مقابل حرف دیگران مقاومت نمایند. متاسفانه از بین رفتن تاثیر مواد، اعتماد به نفس شأن را از قبل هم کمتر نموده به طوری که ناگزیرند برای تقویت اعتماد به نفس خود به مصرف مکرر مواد روی آورند. این گروه از کودکان و نوجوانان وقتی احساس با ارزش بودن می کنند که دیگران آنها را تایید نمایند. به همین علت سعی می کنند درخواست ها و تقاضاهای دیگران را بپذیرند و به نحوی آنها را از خود راضی نگه دارند. از آن جا که نه گفتن برایشان دشوار است، ممکن است به راحتی در معرض سو استفاده ی دیگران قرار گیرند. ضعف اعتماد به نفس موجب بروز مشکلاتی در روابط بین فردی افراد می شود. زیرا افراد دارای اعتماد به نفس پایین نمی توانند به راحتی صحبت کنند، نظر و عقیده ی خود را مطرح سازند، با فرد مقابل تماس چشمی برقرار کنند، سر خود را بالا نگه دارند، راحت بنشینند یا بایستند و….این رفتارها باعث می شود که دیگران آنها را افرادی جذاب و دوست داشتنی ندانند و تمایلی به برقراری ارتباط و دوستی با آنها نداشته باشند.
نشانه های اعتماد به نفس پایین
کودکان و نوجوانانی که اعتماد به نفس پایینی دارند، علایم مختلفی را در رفتار، ظاهر و کلام خود نشان می دهند. با توجه به این که برخی از این علایم ممکن است در افراد عادی هم مشاهده شود، باید اکثر نشانه های زیر در فرد وجود داشته باشد:
۱.در اغلب موارد افرادی افسرده، مضطرب، خجالتی و بی دست و پا هستند.
۲.معمولا احساس تنهایی می کنند و به تدریج از جمع کناره می گیرند.
۳.از وضع ظاهر و آراستگی خود ناراضی هستند و احساس بی ارزشی می کنند.
۴. وقتی احساس با ارزش بودن می کنند که دیگران آنها را تایید کنند.
۵. ارتباط چشمی با فرد مقابل برقرار نمی کنند و همیشه نگاهشان به سمت زمین و یا طرف دیگر است.
۶. کلام آنها بریده بریده است و مدام عذر خواهی می کنند.
۷. حرکات آنها خیلی کند است و همیشه حالت انقباضی به خود می گیرند. (راحت نمی نشینند)
۸. نه گفتن به در خواست ها و تقاضاهای دیگران برایشان مشکل است زیرا می ترسند که دیگران آنها را دوست نداشته باشند. به همین علت در معرض خطر سو استفاده دیگران قرار می گیرند.
۹.غالبا از اظهار نظر و ابراز عقیده خودداری می کنند. ۱۰. در موقعیت های اجتماعی به ویژه در گروه های بزرگ احساس فشار و ناراحتی می کنند.
۱۱. قادر نیستند ویژگی های مثبت و نقاط قوت خود را در جمع بیان کنند.
۱۲. در زندگی شخصی خود، هدف های سطح پایین و کم ارزشی را انتخاب می کنند.
چگونه میتوانیم به کودکانی که اعتماد به نفس پایینی دارند کمک کنیم؟
کودکان و نوجوانانی که خود باوری ضعیف و اعتماد به نفس پایین دارند، علایمی را در رفتار، ظاهر و کلام خود نشان من می دهند که با مشاهده ی دقیق می توان به مشکل آنها پی برد. موثرترین روش درمان اعتماد به نفس پایین، روان درمانی یا مشاوره است. راهنمایی والدین و تشویق آنها برای جامعه به مشاوران متخصص ضروری به نظر می رسد. شرکت در جلسات مشاوره و انجام تکالیف درمانی، به نوجوان کمک می کند تا شناخت درستی از توانایی ها و ضعف های خود به دست آورده و در مسیر رشد قابلیت هایش گام بردارد.
جلسات آموزش خانواده در مدارس، فرصت مناسبی است تا والدین با مسئولیت های خود در قبال پرورش اعتماد به نفس فرزندان بیش از پیش آشنا شوند و شیوه های مناسب فرزند پروری به ویژه پرهیز از کمال گرایی و مقایسه اجتماعی را به کار بندد.
تشویق کودکان به داشتن تغذیه ی سالم، ورزش، تفریحات مناسب، خواب کافی و پرداختن به کارهای مورد علاقه خود، حتی به مدت کوتاهی در هفته، باعث می شود نوجوانان برای وجود خود ارزش و احترام قایل شوند. چنان چه بخشی از ساعات خود را در طول هفته به یادگیری فنون مختلف و هنرهای جدید اختصاص دهند، قطعاً به افزایش اعتماد به نفس و موفقیت در زندگی خود کمک کرده اند.
به جای جملات من نمی توانم از عبارت های مثبت مانند من سعی می کنم استفاده کنند. این عبارت انگیزه ی تلاش و احساس مسئولیت را در کودکان و نوجوانان ایجاد می کند.
