استرس چیست؟ و چه تاثیری در زندگی دارد؟

هنگامی که فرد در محیط کار یا زندگی با شرایطی روبرو می‌شود که این شرایط با ظرفیت‌ها و امکانات کنونی وی هماهنگی ندارد دچار عدم تعادل، تعارض و کشمکش‌های درونی می‌شود که به آن استرس می‌گویند. سلیه استرس را پاسخ‌های غیر اختصاصی که تحت تاثیر محرک‌های گوناگون در ارگانیسم ایجاد می‌شوند تعریف کرده ولی این تعریف چندان مفید نیست زیرا ماهیت این پاسخ‌ها به موقعیتی که در آن روی می‌دهد بستگی دارد. در این تعریف عوامل موثر بر استرس نادیده گرفته شده است.

استرس سازه‌ای پویا و چند بعدی است که روانشناسان را با چالش مواجه کرده است. استرس در مفاهیم مهندسی ریشه داشته و به مقدار فشار بیرونی وارد شده بر اجسام اشاره دارد. لازاروس و فلکمن نیز تعریفی را در زمینه استرس ارائه داده‌اند: استرس رابطه اختصاصی بین شخص و محیطی است که در آن تنش ارزیابی شده، از حد امکانات فرد فراتر رفته و سلامت او را در معرض خطر قرار می‌دهد. در این تعریف بر این نکته تاکید می‌شود که استرس به رابطه تنش زا بین شخص و محیط اشاره دارد و وقتی فرد از مقابله با این وضعیت ناتوان است  به مشکلات روانی و جسمانی مبتلا می‌شود.

در دهه‌های اخیر اصطلاح استرس به محرکی اطلاق می‌شود که می‌تواند تغییراتی را در شناخت، هیجان، رفتار و فیزیولوژی ایجاد کند. با توجه به تعاریف پیش گفته می‌توان گفت استرس رویداد یا وضعیتی است که بر جنبه‌های روانی_جسمانی ارگانیسم آثار زیان باری بر جای می‌گذارد.

استپ توی استرس را این گونه تعریف کرده است: هنگامی که الزامات مربوط به فعالیتی فراتر از توانایی‌های فردی و اجتماعی افراد است، پاسخ‌های ارائه می‌شوند که به آن استرس می‌گویند. برای مثال رانندگی برای فردی که در حال یادگیری است، از شرایط تنش زا محسوب می‌شود، در حالی که برای راننده با تجربه رانندگی فعالیتی بسیار آسان به شمار می‌رود. امروزه استرس جزئی از زندگی روزمره و عادی آدمی است.

استرس در نتیجه تعامل میان فرد و محیط به وجود می‌آید و موجب ایجاد ناهماهنگی چه واقعه‌ای و چه غیر واقعی میان ملزومات یک موقعیت و منابع زیستی، روانی و اجتماعی فرد می‌شود.

پیشرفت تمدن امروز و صنعتی شدن، افزایش بی‌رویه جمعیت، دگرگونی روابط اجتماعی، فشارهای جسمی و روانی ناشی از زندگی در شهرهای بزرگ، آلودگی و سر و صدا و تاثیر آن بر رفتار انسان منجر به تشدید استرس شده است. شهرنشینی دگرگونی های زیادی را در روابط اجتماعی ایجاد کرده و سبب فروپاشی بسیاری از سنت‌های اجتماعی که موجب حمایت و پشتیبانی افراد از یکدیگر می‌شد، شده است. برای مثال امروزه زندگی مشترک با والدین و تشکیل خانواده‌های گسترده کمتر مشاهده می‌شود، ملاحظه می‌شود بعضی از روش های سنتی که به مردم کمک می‌کرد تا با استرس بهتر مواجه شوند، کنار گذاشته شده است. بر این اساس ارزیابی فرد از استرس و نحوه برخورد و رویارویی با آن اهمیت بسیاری دارد. به طور معمول استرس زمانی مضر خواهد بود که فرد آن را برای زندگی خود خطر و تهدید کننده تلقی کند و در عین حال منابع مختلف رویارویی با آن را در اختیار نداشته باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند، به کارگیری راهبردهای مقابله‌ای موثر نقش مهمی در کاهش استرس دارد.

استرس چه تاثیری بر زندگی ما دارد؟

نقش استرس‌های روانی_اجتماعی همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل پیدایش و شکل‌گیری بیماری‌های مختلف جسمانی و روانی و مرگ و میر افراد مطرح بوده است. در این زمینه می‌توان به ارتباط رویدادهای تنش‌زا با ناراحتی‌های قلبی، پوستی، دستگاه ایمنی و بیماری‌هایی همچون زخم معده و سرطان اشاره داشت. در این میان جوانان به عنوان قشری از جامعه که پیوسته در معرض استرس‌ها و فشارهای محیطی و روانی زیادی از جمله مشکلات آموزشی، خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی قرار دارند مورد توجه خاص پژوهشگران قرار گرفته‌اند. روشن است که استرس بر عملکرد تحصیلی، اجتماعی و شغلی، رضایت شخصی و از همه مهمتر سلامت روانی آنها تاثیر مطلوب خواهد داشت.

از آنجا که بسیاری از تاثیرهای استرس فیزیولوژیکی است، بنابراین می‌توان استرس را اختلال‌های زیست_روانشناسی به شمار آورد. مهمترین تاثیرهای ناشی از استرس را می‌توان به چهار نوع تقسیم کرد: هیجانی، فیزیولوژیکی، شناختی و رفتاری.

تاثیرهای هیجانی: احساس اضطراب و افسردگی، افزایش تنش‌های جسمانی و تنش‌های روانشناختی، از تاثیرهای هیجانی استرس بر انسان محسوب می‌شوند.

تاثیرهای فیزیولوژیکی: ترشح آدرنالین و نور آدرنالین، اختلال در کارکرد دستگاه گوارش، افزایش ضربان قلب، اختلال در تنفس و انقباض رگ‌های خونی، از مهم‌ترین تاثیرهای فیزیولوژیکی استرس به شمار می‌آیند.

تاثیرهای شناختی: کاهش تمرکز و توجه، کاهش ظرفیت حافظه کوتاه مدت و افزایش پریشانی و حواس پرتی، از مهم‌ترین تاثیرهای شناختی استرس محسوب می‌شوند.

تاثیرهای رفتاری: افزایش گریز از کار و فعالیت، اختلال در الگوی خواب، کاهش کارکردهای تحصیلی، شغلی و اجتماعی، از تاثیرهای رفتاری استرس به شمار می‌آیند.

سلیه یکی از پژوهشگرانی ست که در زمینه استرس پژوهش‌های بسیاری انجام داده است. نتایج پژوهش‌ها و بررسی‌های او نشان داده که عوامل تنش زا می‌تواند موجب بروز پاسخ‌های جسمانی مختلف مانند:  افزایش فشار خون، آسیب دیدن بافت عضله، نازایی، توقف رشد، بازداری جنسی و بازداری دستگاه‌های ایمنی بدن شوند. افزایش فشار خون می‌تواند موجب بروز حمله قلبی و سکته مغزی شود. بازداری دستگاه ایمنی فرد را مستعد ابتلا به انواع عفونت‌ها و حتی سرطان می‌کند.

در بسیاری از پژوهش‌ها مواردی از قبیل زخم معده، دیابت، آسم، اختلال‌های پوستی، بی‌خوابی، سندروم روده تحریک پذیر، اضطراب، بیماری‌های کرونر قلبی، میگرن، سردردهای عصبی، تبخال های عفونی و ویروسی، عفونت‌های ادراری، تومور، فراموشی، هراس، افزایش کلسترول خون، تندخویی و ریزش مو از جمله بیماری‌های ناشی از استرس تلقی شده‌اند.

اگر میزان استرس تان بالا است و خودتان به تنهایی نتوانسته آید میزان آت را کاهش دهید یا با مشکلات جسمانی مواجه شده آید از درمانگر و روانشناس کمک بگیرید. 

امید سخاوت کارشناس مشاوره و راهنمایی

مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان