درک جنسیت در کودکان و نوجوانان

تربیت جنسی

والدین مسئولیت آموزش جنسی فرزندان خود را بر عهده دارند و نخستین قدم برای آنها در انجام این امر، آموزش دادن به کودکان در زمینه اصول اولیه جنسیت است اما بسیاری از والدین از پیچیدگی‌های واژه جنسیت (sexuality) درک روشنی ندارند و اغلب آن را با جنس (sex) اشتباه می‌گیرند. جنسیت چیزی بیش از جنس یا هویت جنسی است و در رشد هر فرد نقشی حیاتی ایفا می‌کند. درک جنسیت شامل درک چگونگی کارکرد بدن انسان، به ویژه چگونگی تولید مثل است. جنسیت علاوه بر آن شامل گستره‌ای از مفاهیم مربوط به روابط انسانی، مهارت های زندگی فردی، هویت جنسی و برخی از مسائل بهداشتی نیز هست. والدین باید آنچه را که می‌خواهند فرزندانشان درباره جنسیت بدانند، به آنها آموزش بدهند اما علاوه بر آن، همواره باید بین فرزندان خود و تاثیرات جامعه و رسانه‌ها _ که اغلب ارزش‌های سالم خانواده را مورد تهدید قرار می‌دهند _ مداخله کنند. روشن است که آموزش درباره جنسیت، فرایندی پیچیده است که در طول عمر آدمی ادامه می‌یابد.

کودکان از آغاز تولد، دارای نوعی کنجکاوی نسبت به مسائل محیط و از جمله نسبت به بدن خود هستند. آگاهی و کنجکاوی شدید آنها نسبت به کارکردهای بدنشان از نوپایی آغاز می‌شود و تا دوران بلوغ ادامه می‌یابد. بچه‌هایی که نحوه کارکرد بدن خود را می‌شناسند، درک بهتری از مفهوم جنسیت دارند و از هویتی محکم‌تر برخوردار هستند. دانش به کودکان قدرت می‌بخشد، بنابراین کودکان نیز مانند نوجوانان باید به منابع اطلاعاتی قابل اعتماد دسترسی داشته باشند، چه درون خانواده و چه دیگر منابع موجود در جامعه. کودکان علاوه بر دانش زیست شناختی، به آموزش درباره روابط انسانی هم نیاز دارند. بچه‌ها برای شکل دادن به جنسیت خود به خانواده و روابط حاکم بین اعضای خانواده خود رجوع می‌کنند.

از آنجایی که دوستان، آموزگاران و آشنایان، نقشی حیاتی در دنیای کودکان دارند، فرا گرفتن مهارت‌های برقراری و حفظ روابط موفقیت آمیز، امری اساسی به شمار می‌آید. اگر در خانواده، روابطی نزدیک بین اعضا برقرار باشد، بچه‌ها با الگو قرار دادن آنها، به ابزاری نیرومند دست می‌یابند. این ابزار به آنها کمک می‌کند که در آینده و خارج از خانواده، روابط خود را بسازند. این مهارت‌ها را باید ابتدا درون خانواده و با والدین و همسالان تمرین کرد، بنابراین والدین باید از تاثیرات قوی الگوی روابط خانوادگی در پایه‌ریزی روابط آینده فرزندانشان آگاه باشند.

جنسیت سالم همراه با مجموعه‌ای از ارزش‌ها و اخلاقیات، به زندگی جهت و هدف می‌بخشد. بچه‌ها نیازمند موقعیت‌هایی هستند که در آن مهارت‌های زندگی را بر اساس اصول اخلاقی خود بیاموزند و تمرین کنند. تصمیم گیری مسئولانه، بیان احساسات و نیازها و مذاکره هنگام اختلاف نظر، مهارت‌های ضروری زندگی موفق بزرگسالان است. این مهارت‌ها اساس حفظ و افزایش عزت نفس را در کودکان پدید می‌آورد و به تضمین زندگی سالم آنها کمک می‌کند. پرورش دادن ارزش‌های اخلاقی سالم در بچه‌ها به آنها کمک می‌کند که هنگام نوجوانی که با مسائل مهمی مانند تصمیم و چگونه فعالیت جنسی، خشونت و پرهیز از تجاوز به حقوق دیگران روبرو می‌شوند، بتوانند بهتر تصمیم بگیرند. جامعه و خانواده علاوه بر تاثیر بر رفتار کودکان، به آنها در زمینه نقش جنسی نیز آموزش می‌دهند. نقش جنسی دربرگیرنده ی حیطه تمام رفتارهایی است که به مرد بودن یا زن بودن فرد مربوط می‌شود. نقش جنسی دیکته شده از سوی جامعه، می‌تواند بر تصمیم گیری های کودکان درباره نحوه روابط و سلامت خود در آینده، تاثیری عمده و جدی بر جا بگذارد. بچه‌ها در خصوص درک نگرش والدین و جامعه نسبت به ارزش‌ها و عقاید مربوط به جنسیت، بسیار تیزبین هستند. والدین هر چه نسبت به خود و هویت جنسی خود احساس بهتری داشته باشند ، راحت‌تر می‌توانند جنسیت خود را فرافکنی کنند.

کودکان علاوه بر رفتارها، اخلاقیات و آگاهی از نقش هویت جنسی خود، باید درباره مسائل بهداشتی مربوط به جنسیت نیز آموزش ببینند. امروزه والدین، مسئولان آموزشی و مسئولان خدمات بهداشتی، بیش از پیش آگاه اند که ناگزیر باید به نوجوانان درباره ایدز (HIV/AIDS) و بیماری‌هایی که از طریق جنسی سرایت می‌کند، نکاتی دقیق را آموزش دهند. بسیاری از اوقات اطلاعاتی که از یک منبع به دست می‌آید، یا با اطلاعات منابع دیگر در تضاد است یا کاملاً قدیمی شده است.

بچه‌ها در حیاط مدرسه، از طریق رسانه‌ها و اگر خوش اقبال باشند در کلاس‌های آموزش بهداشت مدارس، چیزهایی در این باره می‌شنوند. همگام با رشد بچه‌ها، سوالات آنها نیز درباره ایدز و بیماری‌هایی که از طریق جنسی سرایت می‌کند، دقیق‌تر و دقیق‌تر می‌شود. بنابراین هم والدین و هم مسئولان مدرسه باید به طور مرتب مسائل مربوطه را با بچه‌ها در میان بگذارند. علاوه بر آن، والدین نیز باید به طور فعال مسائل جدید مربوط به این بیماری ها را بیاموزند و به فرزندان خود منتقل کنند. عامل دیگری که بر جنسیت کودکان تاثیر می‌گذارد، وجود رسانه‌هاست. تلویزیون، مجلات و بازی‌های ویدیویی، همواره نگرش‌هایی را ارائه می‌دهند که درون چهارچوب ذهنی کودک جای می‌گیرد. ممکن است این پیام‌ها همیشه با ارزش‌های خانوادگی افراد مختلف هماهنگ نباشد. والدین باید هم در خانه و هم سطح اجتماع، درباره کیفیت و محتوای رسانه‌هایی که بچه‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد، موضع‌گیری کنند. برخی رسانه‌ها از جمله شبکه‌های ماهواره‌ای و فیلم‌های ویدیویی و اینترنت به طور کلی بیش از حد بر روابط جنسی تاکید می‌کنند و پیام‌های گیج کننده، متضاد و گوناگونی به بچه‌ها ارائه می‌دهند، لذا تاثیر رسانه‌ها بر ساختار شخصیتی کودکان، بسیار شدید است. والدین می‌توانند با درک بهتر خود از پیچیدگی‌های جنسیت، به فرزندان خود کمک کنند تا با عزت نفس بیشتری رشد کنند و صاحب دانشی شوند که مسئولیت پذیری آنها را در آینده افزایش دهد.

امید سخاوت کارشناس مشاوره و راهنمایی

مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان