کژکاری های جنسی توسط فرد، معمولا بر حسب روابط صمیمی و تقریباً همیشه در بستر انتظارات و ارزشهای فرهنگی درباره ی آنچه عملکرد جنسی بهنجار را تشکیل می دهد، تعریف می شود. نمی توان گفت که نوع فعالیت جنسی ای ((درست)) است: آنچه را که یک نفر کژکار می داند، دیگری شاید سالم و بهنجار بداند. متاسفانه گاهی افراد خود را مبتلا به کژکارهای جنسی می دانند بدون اینکه بدانند رفتارشان تا چه اندازه ای در دامنه ی رفتار بهنجار قرار دارد. برای مثال، در یک تحقیق از افراد در مورد رسیدن به ارگاسم سوال کردند. سه چهارم مردان گزارش دادند که همیشه موقع آمیزش جنسی به ارگاسم می رسند، در حالی که این نسبت در زنان، نزدیک به یک چهارم بود (لامن و همکاران،1994). عامل مهمی که هنگام خواندن هر یک از اختلالهای این بخش باید به خاطر بسپارید این است که آیا فرد در مورد رفتارش احساس پریشانی میکند یا نه. کژکاریهای، علایم یا نشانه های مشکلاتی در زندگی فرد هستند که مستقیماً به مسایل جنسی ربط ندارند. برای مثال، کسی که از استرسهای مربوط به شغل یا مسایل خانوادگی خیلی ناراحت است، امکان دارد به مشکلات عملکرد جنسی مبتلا شود. گاهی افراد حتی از رابطه ی مشکل جنسی با استرسهای دیگر زندگی آگاه نیستند. از سوی دیگر، برخی از مشکلات جنسی با مسایلی در چهارچوب رابطه ای خاص یا تجربیاتی در گذشته فرد ارتباط آشکاری دارند. متخصصان بالینی برای مشخص کردن ماهیت کژکاری جنسی دایمی و اکتسابی، و موقعیتی و فراگیر را متمایز می کنند. کژکاری دایمی از هنگام شروع فعالیت جنسی وجود داشته است، در حالی که کژکاری اکتسابی بعد از یک دوره فعالیت طبیعی به وجود آمده است. کژکاریهای موقعیتی فقط در اثر انواع خاصی از تحریک جنسی، موقعیتها، یا شریکان جنسی روی می دهد، در حالی که کژکاریهای فراگیر محدودیت ندارند. مسترز و جانسون (1966،170)، در پژوهش پیشگام خود درباره ی مسایل جنسی انسان، پاسخهای جنسی مردان و زنان را تحت شرایط آزمایشگاهی کنترل شده، به طور منظم مشاهده کردند. پژوهش آنها وسیعاً به اطلاع عموم رسید و به خیلی از افسانه های مربوط به مسایل جنسی پایان داد. مسترز و جانسون چهار مرحله ی چرخه ی پاسخ جنسی را مشخص کرده اند: انگیختگی، فلات، ارگاسم و رفع. در مرحله ی برانگیختگی، میل جنسی فرد افزایش می یابد و بدن برای آمیزش جنسی آماده می شود (لیز شدن مهبل در زن، نعوظ آلت در مرد). تهییج جنسی در مرحله ی فلات ادامه می یابد و در مدت ارگاسم (اوج لذت جنسی)، فرد انقباضهای عضلانی را در ناحیه ی تناسلی تجربه می کند که با احساس شدید لذت همراه است. مرحله ی رفع، دوره ی برگشت به حالت فیزیولوژیکی عادی است.افراد از نظر الگوهای عادی فعالیت جنسی با یکدیگر تفاوت دارند، به طوری که برخی از آنها این مراحل را سریعتر طی می کنند و برخی دیگر آهسته تر پیش می روند. با این حال، هر بار آمیزش جنسی لزوماً همه ی مراحل را شامل نمی شود: برای مثال، امکان دارد کسی از لحاظ جنسی برانگیخته شود، اما ارگاسم نداشته باشد.
کژکاریهای جنسی با مراحل برانگیختگی و ارگاسم و همین طور، با میل جنسی کلی فرد ارتباط دارند. برخی افراد مبتلا به کژکاریهای جنسی، میل جنسی کمی دارند یا هیچ میلی ندارند: برخی دیگر، در مرحله ی خاصی از انگیختگی جنسی تاخیر دارند یا اصلا برانگیخته نمی شوند. بعضی ها شدیداً برانگیخته می شوند اما قادر نیستند رهایی جنسی ارگاسم را تجربه کنند. برخی از افراد خیلی سریع مراحل انگیختگی تا ارگاسم را طی می کنند و از این رو، احساس می کنند روابط جنسی فاقد معنی هیجانی همراه با روش آرمیده تر است. در برخی موارد، شریک جنسی فرد از آنچه به نظر می رسد انحراف غیر قابل قبول از فعالیت جنسی مطلوب است، ناراحت می شود. با این حال، سایر کژکاریهای جنسی از تجربه ی درد به جای لذت بردن در مدت آمیزش جنسی حاصل می شوند.
شاید از خود بپرسید مرز بین تغییرات عادی در پاسخدهی جنسی انسان و الگوی اختلال روانی که در کژکاری جنسی جلوه گر می شود، کجاست. کژکاریهای جنسی، نشانه های مستمر و مکرر دارند. برای درک این موضوع، به این دو مورد توجه کنید. هیتر بعد از تولد سومین فرزندش دریافت که نمی تواند علاقه ی قبلی خود را به روابط جنسی با شوهرش بازیابد. هیتر و شوهرش به توصیه ی خواهرش، 5 روز به مسافرت رفتند که در این مدت، خواهر هیتر از نوزاد مراقبت کرد. گر چه هیتر هنوز گاهی در اثر خستگی، میل جنسی خود را از دست می دهد، ولی علاقه ی قبلی خود را به فعالیت جنسی بازیافته است. او اختلالی ندارد، زیرا نشانه های وی موقتی هستند و برگشت نمی کنند. غیر از توصیه ی معمولی خواهر هیتر، درمان برای او ضرورت ندارد.
وضعیت هیتر را با شرایط کریستین مقایسه کنید که تمایل او به روابط جنسی با شوهرش از 5 سال گذشته کاهش یافته و اکنون خیلی به ندرت صورت می گیرد. وقتی کریستین به نتیجه می رسد که اگر این شرایط تغییر نکند همسرش او را رها خواهد کرد و جای دیگری دنبال ارضای جنسی خواهد گشت، در صدد درمان برمی آید. از دست دادن میل جنسی کریستین مستمر است و کژکار محسوب می شود.
در نظر داشتن این موضوع خیلی مهم است که گاهی مسایل روانی دیگری مبنای مشکلات جنسی هستند. برای مثال، میل جنسی بسیار کم در فردی که افسرده است، دلیلی برای تشخیص دادن کژکاری جنسی نیست، بلکه در عوض، بخشی از افسردگی به حساب می آید. این نیز مهم است که به خاطر داشته باشیم کژکاریهای جنسی می توانند مبنای جسمانی و روانی داشته باشند و اغلب بین عوامل جسمانی و روانی تعامل وجود دارد. خیلی از افراد مبتلا به کژکاریهای جنسی و حتی برخی از متخصصانی که آنها را درمان می کنند، فورا نتیجه می گیرند که تمام مشکلات جنسی به علت عوامل هیجانی هستند: آنها از این موضوع غافل می شوند که مشکل جنسی می تواند با بیماری جسمانی، دارو، و سلامت عمومی ارتباط داشته باشد. برای مثال، دیابت بیماری جسمانی ای است که میلیونها نفر را در جهان مبتلا می کند و موجب کژکاری جنسی، مخصوصا مشکلات نعوظی در مردان می شود. متخصص بالینی بدون آگاهی از این ارتباط و ارزیابی دقیق پزشکی می تواند به غلط نتیجه بگیرد که مشکل جنسی مرد ناشی از علتهای هیجانی یا میان فردی است.
نکته ی آخر درباره ی کژکاریهای جنسی این است که مشکلات جنسی می توانند کاملا به طور بی آزاری شروع شوند، اما بعداً به علت نگرانی از این مشکل، به مسئله جدی تری تبدیل شوند. برای مثال، راجر که به مشکلات شغلی دل مشغول است، یک شب در رسیدن به نعوظ با همسرش دچار مشکل شده و نگران می شود که مبادا دچار ناتوانی جنسی شده باشد. این نگرانی می تواند عملکرد راجر را در آمیزش جنسی بعدی مختل کند و دفعه ی بعد حتی آن را دشوارتر سازد. این فرایند می تواند به سرعت تبدیل به کژکاری شود.
مهدیه رادپور کارشناس ارشد مشاوره خانواده
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان