روانشناسی زنان باردار
زنان باردار دچار تغییرات روانشناختی می شوند. نگرش آنان در مورد بارداری بازتاب باورهای عمیق آنان در مورد تمامی جنبه های تولید مثل از جمله قصد قبلی در مورد باردای و خواسته یا ناخواسته بودن کودک است. رابطه زن با پدر کودک، سن مادر، حس هویت وی نیز بر واکنش زن نسبت به مادری آینده خود تاثیر می گذارند. پدر آینده نیز با چالش های روانشناختی مواجه می شود.
در موضوع روانشناسی زنان باردار مطرح شده است که زنانی که از لحاظ روانی سالم هستند اغلب حاملگی را وسیله ای برای خودشکوفایی می دانند. بسیاری از زنان اظهار می دارند که حامله شدن عملی خلاق است که نیازی بنیادی را برآورده می سازد.
در سایر زنان بارداری سبب می شود تردید در مورد زنانگی خویشتن کاهش یابد یا فرد اطمینان یابد که می تواند در بنیادی ترین شکل به عنوان یک زن عمل کند. برخی نیز نگرشی منفی در مورد بارداری دارند، این افراد از تولد کودک می ترسند و یا در مورد وظیفه مادری احساس بی کفایتی می کنند.
در روانشناسی زنان باردار به صورت عمیق به این نکته توجه شده است که زنان در مراحل اولیه رشد خود باید جدایی مادر را تجربه کنند و هویت مستقلی را ایجاد نمایند، این تجربه بعدا بر موفقیت آنها در مادر بودن تاثیر می گذارد. اگر مادر زن الگوی ضعیفی باشد، احساس زن در مورد کفایت خود در مادر بودن ممکن است مختل شود و زن پیش و بعد از تولد کودک احساس کمبود اعتماد به نفس کند. تخیلات و ترس های ناخودآگاه زنان در اوایل حاملگی اغلب حول محور اندیشه ادغام با مادرشان است.
دلبستگی روانشناختی به کودک از دوران جنینی و زندگی داخل رحمی آغاز می شود و با شروع سه ماهه دوم اکثر زنان تصویری ذهنی از کودکشان دارند.
حتی پیش از تولد جنین موجود مجزایی تصور می شود که دارای شخصیتی مختص خود است. بسیاری از مادران با جنین خود صحبت می کنند. شواهد اخیر حاکی است که تکلم هیجانی با جنین نه تنها با پیوند اولیه مادر_نوزاد ارتباط دارد بلکه با کوشش های مادر برای داشتن یک بارداری سالم (مثلا از طریق کنار گذاشتن سیگار و کافئین) مرتبط است.
بر طبق نظریات روانکاوی “کودک بعد از این” لوح سفیدی است که مادر امیدها و بیم های خود را به آن فرافکنی می کند. در برخی موارد نادر این فرافکنی ها مسئول حالات مرضی پس از زایمان نظیر میل مادر برای صدمه زدن به نوزاد به عنوان بخشی تنفر انگیز از خویشتن است. اما در حالت عادی به دنیا آوردن نوزاد نیاز مادر بری خلق و پرورش زندگی را برآورده می سازد.
پدر نیز عمیقاً تحت تاثیر حاملگی قرار می گیرد. والد شدن قریب الوقوع نیازمند ترکیبی از مسایل رشدی نظیر هویت و نقش جنسی، جدایی- تفرد از پدر خود، تمایلات جنسی، و به قول اریک اریکسون حالت باروری است. تخیلات بارداری در مردان و میل به بچه آوردن در پسرها بازتاب همانند سازی اولیه با مادر و نیز میل به قوی و خلاق بودن هم چون مادر (از دید آنان) است. در برخی مردها باردار کردن یک زن دلیلی برای توانایی جنسی آنها است که این عامل نقش مهمی در پدر شدن نوجوان ها دارد.
در موضوع روانشناسی زنان باردار تمام موضوعاتی که مربوط به زنان می شود مورد بررسی قرار می گیرد. از جمله:
تغییرات در سبک زندگی زنان باردار
ازدواج و روانشناسی بارداری
مادر- زن بعد از این و پدر- شوهر بعد از این باید در نقش های خود به عنوان یک زوج به عنوان فرد تجدید نظر کنند. آنها با سازگاری مجدد در روابط دوستان و بستگان مواجه هستند و باید با مسولیتهای جدیدی نظیر مراقبت از نوزاد و مراقبت از یکدیگر کنار آیند. هم پدر و هم مادر ممکن است در مورد کفایت خود به عنوان پدر یا مادر احساس اضطراب کنند، یک یا هر دو والد ممکن است آگاهانه یا ناخودآگاه در مورد ورود کودک به خانواده و اثر آن بر روابط دو نفره خود مردد باشند.
شوهر ممکن است از ناراحتی همسرش در حین بارداری و زایمان احساس گناه کند و برخی مردها به تجربه حاملگی غبطه می خورند یا به همسرشان حسادت می کنند.
زوج که پیش از این عادت کرده اند نیازهای وابستگی همدیگر را برآورده کنند، از این پس باید به نیازهای برآورده نشده نوزاد جدید و کودک در حال رشد توجه نمایند. هر چند اکثر زوجها نسبت به این مقتضیات واکنش مثبتی نشان می دهند، در برخی این حالت دیده نمی شود.
در شرایط ایده آل تصمیم گیری برای والد شدن و صاحب فرزند شدن باید با توافق هر دو شریک زندگی انجام شود اما گاهی پدر یا مادر شدن به عنوان وسیله ای برای دستیابی به صمیمیت در یک ازدواج پر تعارض یا اجتناب از مدارا با سایر مشکلات زندگی تلقی می شود.
روانشناسی نگرش نسبت به زن باردار:
به طور کلی نگرش دیگران نسبت به زن باردار بازتاب عوامل مختلفی است: هوش، مزاج و خلق و خو، رسوم فرهنگی و اسطوره های اجتماعی و خرده فرهنگی که فرد در آن متولد شده است.
واکنش مردان متاهل نسبت به حاملگی عموما مثبت است. اما در برخی مردان، واکنش نسبت به این موضوع از غرور نابجا برای توانایی حامله کردن زن تا ترس از افزایش مسولیت و خاتمه رابطه در آینده متفاوت است. در طول حاملگی و به خصوص در سه ماهه اول احتمال سو رفتار شوهر یا دوست پسر با زن افزایش می یابد.
یکی از مطالعات نشان داد 6 درصد زنان باردار مورد سو استفاده رفتار قرار می گیرند. سو رفتار خانگی به میزان قابل ملاحظه ای هزینه مراقبت بهداشتی در طول حاملگی را افزایش می دهد و احتمال سقط، تولد جنین مرده و مرگ نوزاد در زنان قربانی سو رفتار بیش گروه شاهد است.
سو رفتار دلایل مختلفی دارد. برخی مردها از بی توجهی و برآورده نشدن نیازهای مفرط وابستگی می ترسند: برخی نیز جنین را رقیبی برای خود تلقی می کنند. اما در اکثر موارد سابقه ی سو رفتار پیش از باردار شدن زن نیز وجود دارد.
رفتار جنسی و روانشناسی بارداری:
حاملگی اثرات متفاوتی بر روی رفتار جنسی دارد. برخی زنان احساس می کنند سایق جنسی آنها افزایش یافته است زیرا احتقان عروق لگنی سبب می شود حالت رغبت جنسی بیشتر شود. در برخی دیگر به این دلیل رغبت جنسی نسبت به پیش از حاملگی افزایش می یابد که دیگر از حامله شدن نمی ترسند.
در برخی زنان میل جنسی کاهش می یابد و یا علاقه به فعالیت جنسی کاهش می یابد و یا علاقه به فعالیت جنسی از بین می رود. کاهش میل جنسی ممکن است ناشی از افزایش سطح استروژن یا احساس جذاب نبودن باشد. اجتناب از رابطه ی جنسی ممکن است ناشی از ناراحتی جسمی یا ارتباط دادن مادر بودن با فقدان میل جنسی باشد.
مردان دچار عقده ی مادونا زنان باردار را موجودات مقدسی می دانند که نباید با عمل جنسی آلوده شوند. زن یا مرد ممکن است اشتباها مقاربت را برای جنین در حال رشد خطرناک بدانند و به همین دلیل از آن اجتناب کنند. مردانی در طول حاملگی همسرشان روابط خارج از زناشویی برقرار می کنند معمولا در سه ماهه آخر به این کار مبادرت می کنند.
مقاربت و روانشناسی بارداری:
اگر متخصصین زایمان ممنوعیتی برای مقاربت در طول حاملگی قایل نیستند. برخی توصیه می کنند مقاربت در 4 تا 5 هفته آخر بارداری متوقف شود. اگر در اوایل بارداری خونریزی دیده می شود ممکن است متخصص زایمان به عنوان اقدامی درمانی مقاربت را موقتا ممنوع کند. در 20 تا 25 درصد زنان خونریزی در 20 روز نخست بارداری بروز می کند و حدود نیمی از این زنان دچار سقط خود به خود می شوند.
مرگ مادر باردار بر اثر ورود پرفشار در واژن در حین فرج لیسی گزارش شده است: این موارد مرگ احتمالا بر اثر آمبولی هوا در گردش خون جفتی- مادری عارض شد اند.
زایمان
ترس از درد و صدمه جسمی در حین زایمان به طور همگانی وجود دارد و تا حدودی موجه است. آماده شدن برای تولد نوزاد نوعی حس آگاهی پدید می آورد و اضطراب را تخفیف می دهد و در نتیجه سبب تسهیل زایمان می شود. حمایت هیجانی مداوم در حین زایمان میزان سزارین، زایمان به کمک فورسپس، نیاز به بی حسی، استفاده از اکسی توسین و مدت زایمان را کاهش می دهد.
از سوی دیگر به نظر می رسد زایمان دشوار یا حتی دردناک بر تصمیم فرد برای به دنیا آوردن بچه های دیگر تاثیری ندارد. واکنش مردها نسبت به بارداری و زایمان به خوبی بررسی نشده است، اما گرایش فعلی برای قرار دادن پدر در فرآیند تولد اضطراب مردها را کاهش داده و حس مشارکت کاملتری را بر می انگیزد.
پدرها به شیوه ای متفاوت از مادران وظیفه پدری خود را انجام می دهند و تازه مادران اغلب باید تشویق شوند که به این تفاوتها احترام بگذارند و آن را با دید مثبتی بنگرند.
مهدیه رادپور کارشناس ارشد روانشناسی و مشاوره خانواده
مرکز مشاوره و امور روانشناختی رهبان
